دارون آجموغلو برنده نوبل اقتصاد 2024 کیست؟

دارون آجموغلو یکی از تأثیرگذارترین اقتصاددانان زنده دنیاست، استاد ارشد MIT که دهه‌ها تحقیقاتش را صرف یک سؤال اساسی کرده: چرا بعضی کشورها ثروتمند می‌شوند و بعضی دیگر نه؟ جایزه Nobel اقتصاد ۲۰۲۴ را به‌همراه سایمون جانسون از MIT Sloan و جیمز رابینسون از دانشگاه شیکاگو دریافت کرد.

پژوهش مشترک این سه نفر نشان می‌دهد که دموکراسی‌های دارای حقوق مستحکم، رشد اقتصادی پایدارتری نسبت به سایر نظام‌های سیاسی دارند.

اما آجموغلو فقط یک نظریه ‌پرداز نهادی نیست. او سال‌هاست تأثیر فناوری بر جامعه را مطالعه می‌کند، از مدل‌سازی پذیرش گسترده نوآوری‌ها گرفته تا مطالعات تجربی درباره تأثیر ربات‌ها بر مشاغل. این ترکیب منحصربه ‌فرد از اقتصاد نهادی و اقتصاد فناوری است که نظرات او درباره هوش مصنوعی را از سایر اقتصاددانان متمایز می‌کند. او نه از موضع ترس صحبت می‌کند، نه از روی هیجان، بلکه با مدل، داده و چارچوب نظری وارد این بحث می‌شود.

در دنیایی که مدیران ارشد غول‌های تکنولوژی هر روز وعده‌های بزرگ‌تری می‌دهند، آجموغلو به‌عنوان یک صدای مستقل و آکادمیک، جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده. نه وابسته به سرمایه‌گذاران سیلیکون‌ولی، نه درگیر روایت‌های رسانه‌ای. دقیقاً به همین دلیل است که دیدگاه‌هایش درباره AI بیشتر از هر زمان دیگری جدی گرفته می‌شود.

هوش مصنوعی و اقتصاد

سابقه و دیدگاه های برنده نوبل اقتصاد درباره هوش مصنوعی

چند ماه پیش از آنکه جایزه نوبل را دریافت کند، آجموغلو مقاله‌ای منتشر کرد که در سیلیکون‌ولی طرفداران زیادی پیدا نکرد و برخلاف وعده‌های مدیران ارشد Big Tech درباره تحول کامل کارهای یقه‌سفید، او تخمین زد که AI تنها یک جهش کوچک به بهره‌وری آمریکا اضافه خواهد کرد. 

با وجود پیش‌بینی‌هایی که از دوبرابر شدن رشد GDP آمریکا توسط هوش مصنوعی صحبت می‌کنند، آجموغلو انتظار دارد AI در طول ۱۰ سال آینده تنها بین ۱.۱ تا ۱.۶ درصد به GDP اضافه کند، با یک رشد سالانه بهره‌وری حدود ۰.۰۵ درصد. این عدد شاید در نگاه اول کوچک به‌نظر برسد، اما اهمیتش در تفاوت آن با وعده‌های رایج صنعت است. 

نکته اصلی انتقاد آجموغلو اینجاست: او نگران است که شرکت‌های هوش مصنوعی تاکنون بیشتر روی نوآوری‌هایی تمرکز کرده‌اند که می‌توانند کارگران را جایگزین کنند، نه آنهایی که بهره‌وری آن‌ها را افزایش دهند. به عبارت دیگر، یکی از دغدغه‌های اصلی او این است که آیا AI شکل «ماشین مفید» خواهد داشت که به کارگران کمک می‌کند، یا تلاش می‌کند هوش عمومی را تقلید کند تا مشاغل انسانی را حذف نماید.

آجموغلو و همکارانش معتقدند شاید بهتر باشد پذیرش AI کندتر از آنچه بازارگرایان ترجیح می‌دهند پیش برود. این موضع در جامعه‌ای که سرعت همه‌چیز را فضیلت می‌داند، یک هشدار جدی است. 

راهکار کلیدی هوش مصنوعی

سه روند کلیدی هوش مصنوعی از نگاه برنده نوبل اقتصاد

یکی از بزرگ‌ترین جهش‌های فنی در حوزه AI، ظهور Agentic AI بوده، ابزارهایی که فراتر از چت‌بات عمل کرده و به‌صورت مستقل اهداف تعیین‌شده را دنبال می‌کنند. شرکت‌ها این ایجنت‌ها را به‌عنوان جایگزین یک‌به‌چند برای نیروی انسانی معرفی می‌کنند. آجموغلو این روایت را رد می‌کند و سه حوزه را برای رصد دقیق پیشنهاد می‌دهد: 

 ایجنت‌های هوش مصنوعیآجموغلو ایجنت‌ها را ابزارهایی برای تقویت بخش‌هایی از کار یک فرد می‌داند، نه چیزی به‌اندازه کافی انعطاف‌پذیر برای پوشش کل شغل یک انسان. برای مثال، یک تکنسین رادیولوژی ۳۰ وظیفه مختلف دارد، از ثبت تاریخچه بیمار تا سازماندهی آرشیو تصاویر ماموگرافی. یک کارگر به‌طور طبیعی بین فرمت‌ها، پایگاه‌های داده و سبک‌های کاری مختلف جابجا می‌شود، اما چه تعداد ابزار یا پروتکل برای انجام همین کار توسط AI لازم است؟ 

نیروی کار اقتصاددانان در Big Tech شرکت‌های هوش مصنوعی در حال تشکیل تیم‌های تخصصی اقتصادی هستند. اوپن‌ای‌آی یک اقتصاددان ارشد از دانشگاه دوک استخدام کرد، آنتروپیک گروهی از ده اقتصاددان برجسته را گرد هم آورد و گوگل دیپ‌مایند یک مدیر اقتصاد هوش مصنوعی عمومی منصوب کرد. آجموغلو نگران این است که این متخصصان به‌جای پژوهش مستقل، در خدمت تقویت روایت شرکت‌های مادر قرار بگیرند.

اپلیکیشن‌های AIآجموغلو می‌گوید ما هنوز شاهد توسعه اپ‌هایی مبتنی بر  AI با همان سطح قابلیت‌ استفاده نرم‌افزارهایی مثل  Word یا PowerPoint  نبوده‌ایم، برنامه‌هایی که هرکسی می‌توانست نصب کند و بلافاصله کارش را انجام دهد. تا زمانی که  AI به همین سادگی در دسترس کارگران عادی قرار نگیرد، تأثیر واقعی آن بر اقتصاد محدود خواهد ماند. 

 

تاثیر هوش مصنوعی بر مشاغل

تاثیر AI بر مشاغل، آیا هوش مصنوعی باعث بیکاری می شود؟

آجموغلو نه یک خوش‌بین ساده‌لوح است، نه یک فاجعه‌پرداز. موضع او دقیق‌تر از هر دو طرف این مجادله است. از نگاه او، AI احتمالاً بر طیف محدودی از وظایف یقه‌سفید تأثیر خواهد گذاشت. جاهایی که حجم بالایی از پردازش داده، تطبیق بصری و تشخیص الگو وجود دارد. به گفته خودش، ما همچنان روزنامه‌نگار، تحلیلگر مالی و کارمند منابع انسانی خواهیم داشت. 

با این حال، آجموغلو معتقد است جابجایی شغلی ناشی از AI هم‌اکنون شروع شده، شرکت‌های آمریکایی در سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۲ میلیون اخراج ثبت کردند که نسبت به سال قبل ۵۸ درصد افزایش داشت و بیش از ۵۰ هزار مورد مستقیماً به هوش مصنوعی نسبت داده شد. 

خطر واقعی از نظر این اقتصاددان Nobel  چیست؟ او می‌گوید اگر ۲۰ درصد مشاغل آمریکا از بین برود، دموکراسی دوام نخواهد آورد، بنابراین این بحث فقط یک سؤال اقتصادی نیست، یک مسئله سیاسی جدی هم هست. راه‌حل پیشنهادی او رویکرد  «pro-worker AI» است: بهترین راه استفاده از چیزی که با شما متفاوت است، استفاده از آن به‌شکل مکمل است، نه به‌شکل جایگزین. این همان خطی است که بین رشد واقعی و آنچه او «Ghost GDP»  یا رونق کاذب می‌نامد فاصله می‌اندازد، عددهایی که روی کاغذ بزرگ‌اند، اما در زندگی واقعی کارگران منعکس نمی‌شوند. 

منبع:

Three things in AI to watch, according to a Nobel-winning economist

Daron Acemoglu: What do we know about the economics of AI